Brigittenstraat

Vreemd genoeg heeft het Utrechts Archief deze foto ook al niet. Maar het Nederlands Fotomuseum wel (link toegevoegd op 19 maart 2010). In het boek staat dit bijschrift erbij: 'Vanaf 2 mei 1942 moeten alle joden duidelijk zichtbaar een gele davidster op hun kleding dragen. Op 29 april schrijft Ina Boudier-Bakker in haar dagboek: "Het is een zwarte dag voor de Joden - voor ons allemaal. Van schaamte, dat zo iets in ons land gebeuren kan. De Joden moeten een gele ster op hun borst genaaid dragen, zo groot als de palm van een hand, met Jood erop." De foto werd genomen in de Brigittenstraat; in de verte de Nieuwegracht.' (p. 105) Onvoorstelbaar dat de man er zo nonchalant bij staat? Ik weet het niet.

Ook hier wordt druk gerenoveerd. De straat is eveneens vernieuwd. Men is nog bezig met het hek: 'Nat'. De stangen glanzen ervan. De originele kettingen zijn het niet meer. Helemaal links nog een randje mobiel toilet van de werklieden.

Plantsoen langs de Maliesingel

Na veel dwalen, proberen en dolen, al een tijd terug, was het me eindelijk gelukt: het juiste plekje gevonden. In de tussentijd ben ik de foto kwijtgeraakt. Het terugvinden van de plaats is nu nog moeilijker geworden: met onze jongste storm (donderdag 19 januari 2007) is de boom, die pal achter het bloemenstalletje op de Lucasbrug staat, gesneuveld; zo wist me de uitbater te melden.

Het Utrechts Archief heeft geen gedigitaliseerde versie van de betreffende foto van Jesse, van die boom, zonder stalletje, maar met zo'n stuitend bord eraan: Voor Joden verboden, en een bankje eronder, waarop gezeten twee goedgekeurde Ariërs. Ik heb uit de hand een foto van die foto gemaakt:

In het archief van het Nederlands Fotomuseum is een gedigitaliseerde versie van Jesse's foto te zien; link toegevoegd op 19 maart 2010.

Geertebolwerk

Ter hoogte van de Tuinstraat. Nou, dat is een tikkeltje veranderd. Vergelijk met Jesse p. 42, het Utrechts Archief 57066, ook al is dat niet dezelfde foto.

En dan weer wel zo'n suffe, nep-oude lantaarn ophangen...

Het luie end

Oftewel: de ingang van de 1ste Algemene Begraafplaats Soestbergen aan de Gansstraat (aan de ene kant zitten ze, aan de andere kant liggen ze). Zie het fotoboekje van Jesse, p. 52; het Utrechts Archief nr. 56876.

Er gebeurt allerlei. De andere zuil is weg, het hek ertussen, de sloot eronder, de steen erop. Wel is de tekst hetzelfde: De dagen des menschen zijn als het gras [...]. Maar: volop renovatie, zoveel is zeker. De jeugd van tegenwoordig (op de achtergrond, bijna achter de lichtmast) is gemechaniseerd en draagt geen klompen meer.

Geertebolwerk

Ter hoogte van de Tuinstraat (pagina 43; vergelijk het Utrechts Archief nr. 57066, maar dat is niet dezelfde foto, wel ongeveer dezelfde plek). [ik moet de plek nog terug zien te vinden wegens verrassing door stadsaanpassing sedert 1942]

Tuinstraat

Vanaf het Geertebolwerk (pagina 43; het Utrechts Archief nr. 71612). Rechts lijkt de boel weinig veranderd; links daarentegen lijkt het nergens meer op.

Dat verklaart meteen mijn verwarring toen ik de foto van pagina 42 na wilde maken: ik vrees athans dat het Geertebolwerk links van de Tuinstraat enigszins aan gort is vertimmerd.

Moreelsepark

Met Hoofdgebouw I en II (links) van de Nederlandse Spoorwegen, zoals in de toelichting bij de foto van Jesse op p. 44 staat (zie ook het Utrechts Archief nr. 76322). Maar erachter staat wat tegenwoordig het hoofdgebouw is, de skyline blikkerig te bederven. De foto is genomen vanuit de zware schaduw van die heel indrukwekkende inktpot:

Mariaplaats

Ten tijde van Jesse (zie p. 40, en niet het Utrechts Archief; dan maar zo:)

liepen er nog kleuters onder leiding van zuster Clementine van de Dominicusschool langs de pas gelapte ramen. Niets daarvan nu.
Jesse's foto is gedigitaleseerd door het Nederlands Fotomuseum; link toegevoegd op 19 maart 2010).

Nu ik er toch was nog even geprobeerd die overzichtsfoto van de Mariaplaats beter na te doen (zie hier, bijna precies een jaar geleden), maar da's toch nog niet in orde:

Zocherplantsoen

Ter hoogte van Manenborch, gezien vanonder het poortje van het Louis Hartlooper Complex. Vgl. Jesse p. 55; het digitale Utrechts Archief laat me met Trefwoord 'Zocherplantsoen' en 'Manenborch' en sub Vervaardiger 'Jesse' in de kou staan, dus we doen het weer anders:

Gelukkig heeft het Nederlands Fotomuseum de foto van Jesse wel in gedigitaliseerde vorm (link toegevoegd op 19 maart 2010). En alweer een toename van het groen, nu ja, bomen dan, in dit seizoen, en de onvermijdelijke toevoeging van een romantische lantaarn. Als je op mijn foto klikt zodat hij vergroot wordt, zie je dat er een bordje aan die paal hangt: 'Hondentoilet'. Een idiote instelling die mij er volkomen van weerhoudt een hond te nemen (terwijl ik heel graag een boxer wil, met oren en staart). Bij het maken van deze foto (op weg ernaartoe kwam ik overigens zo'n boxer tegen) realiseerde ik me pas dat ik altijd vanaf de andere kant langs de singel loop. Van deze kant had ik deze plek nog nooit bewust bekeken.

Ik begin te vrezen dat niet alle foto's van Jesse gedigitaliseerd zijn. Het Archief heeft me inmiddels wel laten weten dat er 332 foto's van hem voorradig zijn. Inderdaad: als je de beeldbank induikt met alleen 'Jesse' als zoekterm bij 'Vervaardiger', krijg je die hele mik. Ik ben eraan begonnen om domweg alles dan maar door te nemen, omdat het met die zoektermen niet lukt, maar zo lang duurt het kerstreces ook niet, dat ik daar echt veel tijd aan ga offeren.

Met de beste wensen voor 2007 alvast.

Tolsteegbarrière

Zie Jesse p. 54 (helaas niet gedigitaliseerd door het Utrechts Archief. Dan maar een beetje primitief:)

Maar zie: in het Nederlands Fotomuseum (link toegevoegd op 24 april 2010).

Ik stond wat lager dan Jesse, want op zoek naar deze plek, vond ik een bakstenen trap van het Ledig Erf naar het water, die ik niet wist dat daar was (rare zin, deze constructie, rare constructie, deze zin, maar geleend van de Utrechtse dichter Achterberg die schreef: Deuren die ik niet wist, dat open konden, en van de ook al Utrechtse dichter Nijhoff, die schreef: En wat zij zong, hoorde ik dat psalmen waren)(tweemaal uit het barre hoofd geciteerd, met alle gevaar van verkeerde komma's en dergelijke).

Een barrièreloos 2007 gewenst!

Ledig erf

Is niet zo ledig meer, tegenwoordig. Over verkeersverstopping gesproken. Al heb ik daar net tussendoor gefotografeerd. Vergelijk Jesse p. 51, het Utrechts Archief nr. 62200.

Ik fotografeerde op een ander moment, zowel van het jaar als van de dag. Voltana-melk bestaat niet meer; de openbare schuilplaats is niet meer nodig.

Oudegracht vanaf de Smeebrug

In de verte de Weesbrug (Jesse 48, Het Utrechts Archief nr.67522). Het is niet de eerste keer dat ik deze foto probeer na te maken:

En alweer is het niet goed. Ik zal dezer dagen terug moeten. De Dom staat nog steeds te veel naar rechts.

Van Alphenstraat

Wel, het zit niet mee. Weer geen digiversie van het plaatje van Jesse kunnen vinden. Ditmaal gaf

niet thuis voor pagina 78: Aubade van de gebr. Veerman in de Van Alphenstraat. Jammer, want op de foto van Jesse

kan je zien dat toen op nr. 27 huisde: H.J. Imhof, behanger en stoffeerder. Dat is nu niet meer het geval. De huidige bewoonster had ik nog wel willen uitleggen wat ik deed, afgelopen zondag: ze keek me een beetje verbaasd aan door het raam. Maar ik had die dag al genoeg gekletst, en het was koud. Nou ja: relatief koud.

Tolsteegbarrière

Het heeft even geduurd, maar hier is dan toch weer een: de Tolsteegbarrière heet de plek in het bijschrift bij de foto op pagina 50 van het boek met Jessefoto's, dat heden ten dage bij Broese (zo noem ik die winkel voorlopig nog maar) in de uitverkoop ligt. Meestal noteer ik een linkje in de trant van: 'zie ook: het Utrechts Archief nr. [zus-en-zoveel]', maar helaas is er met verschillende zoektermen geen digiversie van deze foto van Jesse te vinden; koop dus toch maar liever dat boekje nu.

Maar voor wie het boekje nog niet heeft, is het het Nederlands Fotomuseum (link toegevoegd op 24 april 2010).

Vanuit het toenmalige politiebureau Tolsteeg, lees ik verder, werd de opsporing en deportatie van joodse Utrechters georganiseerd. Dan hebben we het nu wel echt veel beter. Er is alweer geruime tijd het Louis Hartlooper Complex in gevestigd; de politie heeft een nieuw pand een stukkie verder (dom, want dit is echt een fraai staaltje Amsterdamsche School). Het ziet ernaar uit (er naaruit? ernaaruit? er naar uit?? ik bedoel: het lijkt erop) dat de meerpalen zich aan de historische veranderingsprocessen hebben onttrokken.

Binnenkort weer een. Een foto, geen meerpaal, bedoel ik.

Oudegracht, Bakkerbrug

Niet zo verstandig om op een vrijdagmiddag en met de blaren nog aan de bomen een plaatje te willen nadoen dat Jesse (p. 34, het Utrechts Archief nr. 66715) in een strenge winter maakte, als je het mij vraagt op een zondag.

Oudegracht ter hoogte van nr. 339

Bomen. Ik heb het er vaker over. Misschien moet ik deze foto later nog maar eens nemen, als het echt wintert. Ik weet zeker dat het de goede plek is: de deur aan de overzijde met links en rechts een brievenbus is van nummer 339/339 bis, alleen zie je die op mijn foto niet. Vgl. Jesse p. 49, het Utrechts Archief nr. 67763

Stadhuisbrug

De winter van 1942 was streng (Jesse p. 35, het Utrechts Archief nr. 966907). De herfst van 2006 is zomers.

Vroom & Dreesmann zaten nog rechts op de hoek, nu, sinds 1975, de Centrale Bibliotheek. Het pand waar vroeger C. Hoyng zat, kon ik niet op op de foto krijgen, zonder links een stuk van het Keyserrijck in te leveren. In een gedigitaliseerd telefoonboek van 1915 vond ik deze informatie: '574 Hoyng, Fa. C., Mag. van glas, porcelein en luxe art., Oudegracht W.Z. 12'.

Steenweg

Stel je voor: op 21 jui 1942 moesten alle herenfietsen worden ingeleverd. De foto van Jesse (p. 38; het Utrechts Archief nr. 70932) is van vóór die datum. Maar dan anno heden:

Voetgangersgebiedterreur. Stadsmonomanie. Urbane naäperij. En dan nog een spandoek erboven durven hangen: Ici Paris. Loop naar de pomp.

Ik heb ook een foto waarop de shoppende Utrechters niet massaal van de lens weglopen, maar qua beeldparallellie der achitecturaliteit voldoet deze beter. Het is niet moeilijk om bevangen te worden door - zij het ook zinloze - melancholie bij het aanschouwen van het gruwelijk geveltoneel der hedendaagse straten, onder de wat beter geconserveerde eerste en hogere verdiepingen.

Agnietenstraat

'k Heb lang getwijfeld of ik deze foto wel wilde maken. Vandaag dus gemaakt. Eerst die van Jesse (p. 61; het Utrechts Archief heeft dat ding, geloof ik, niet, verdorie; dan moet het maar superprimitief, sorry):

In het boekje met foto's van Jesse staat er deze aantekening bij (p. 105): 'Drie Joodse meisjes bij de Fundatie van Renswoude in de Agnietenstraat. Volgens een handgeschreven bijschrift op een door Jesse gemaakte afdruk zou het gaan om drie "joodse weesjes". Na een oproep in het Utrechts Nieuwsblad medio 2003 werden de blonde meisjes herkend als de tweelingzusjes Hadassa (rechts) en Sophia Wijzenbeek (links op de foto). Evenals hun ouders en hun broer Philip zouden Haddie en Fietje de oorlog niet overleven. De twee zusjes werden op 28 januari 1944 in Auschwitz vermoord na te zijn blootgesteld aan medische experimenten van de kamparts Joseph Mengele. De identiteit van het middelste meisje is niet bekend.'

Die ijzeren punten van het hek afzagen, dat helpt echt niet. Het zit ergens anders. Vandaag las ik in Vrij Nederland dat allerhande Nederlandse cabaretiers, naar wie ik via mijn kinderen schaterend luister, zonder subtiele over- en afwegingen niet meer vanalles op toneel kunnen zeggen of niet meer denken te kunnen zeggen.

Janskerkhof, Lange Jansstraat

Zie Nico Jesse, Utrecht 1942, p. 18 (of: het Utrechts Archief nr. 59132 ). Het lastige is dat Jesse een andere lens had, met een andere hoek. Maar dit moet het dan ongeveer wel zijn. Het is ook op mijn foto bloemen- en plantenmarkt, zoals iedere zaterdag, maar die is achter mijn rug. Het 'gedoe' is in 64 jaar niet wezenlijk veranderd. Tsja, er zijn geen handkarren met houten wielen meer. Mannen van nu dragen geen hoeden, zo min als vrouwen van thans. Op de achtergrond, naast het gebouw waar vroeger kennelijk de 'Algemeene Friesche Levensverzekering' zat, is een bijzonder lelijk bouwwerk neergeplempt met een onaangename, duistere passage, die je nauwelijks kunt ontlopen, omdat je anders van de sokken wordt gefietst, wegens te smal voetpaadje. Alles went, behalve de Utrechtse verkeersplanologen.