Telingstraat

Eigenlijk nauwelijks iets nieuws, toch?! Zie maar: Jesse p. 16, het Utrechts Archief nr. 71263. Nou ja: dat pand op de achtergrond is nu een monument, en er is cameratoezicht, de technische weerslag van de uitgaansterreur.

Achter den Dom

Gezien vanuit het noorden (zie p. 32; het Utrechts Archief nr. 51260). De wielrijdster op de achtergrond bij Jesse was bij mij een automobiliste; sneu, want je kan er met een auto niet uit aan die kant, daar staan lelijke betonnen paaltjes, waar je wel met je fiets tussendoor kan, kijk maar (het is het gebouw vanwaaruit ik de foto van de Trans nam):

De lantaarnpalen zijn anno heden gearchaïseerd; stoepranden weggewerkt; Francois Villon toegevoegd; de fiets links tegen de gevel is m'n trouwe Gazelle (althans op mijn foto; of Jesse wandelde dan wel fietste weet ik niet). Gezien de schaduw was Jesse later in het jaar aan het werk, maar wel ongeveer op dezelfde tijd van de dag.
Toch leuk dat er in zo'n stuk van de stad al eeuwen lang weinig veranderd is.

Jeruzalemstraat

'De Jeruzalemsteeg vanuit het noorden. In de verte de Herenstraat', zo staat er ter toelichting bij de foto op p. 31 (zie het Utrechts Archief nr. 59526). Maar tegenwoordig heet de steeg toch werkelijk straat. En ziet er beter uit dan in 1941. Drukkerij P. den Boer, die van mei tot en met december 1945 de Utrechtse Kerkbode drukte (officieel orgaan van de Gereformeerde Kerk te Utrecht), kon ik er niet meer vinden op nr. 8-12.

Rijksmunt, Abeltasmanbrug

Jammer voor de foto, maar goed voor het gebouw: de Rijksmunt wordt opgeknapt. In 1942 nog niet (p. 96; het Utrechts Archief nr. 80579). Mooi, weids stuk Utrecht is dit. Ruimte voor roeiers. Jammer voor het uitzicht dat die idiote, hoge nieuwelingen achter de statige, oude Munt zijn verschenen.

Leidseweg, firma Hamburger

Afgaande op wat daken op de achtergrond, meende ik dat dit overeen zou komen met Jesse's foto op p. 97 (het Utrechts Archief nr. 67112). En een blik op Collectie Utrecht bevestigde dat. De firma Hamburger was een lood- en zinkpletterij. Had industrieel erfgoed kunnen zijn, maar is volledig verdwenen. Als ik 90 graden naar links had geblikt, was dit een foto geworden van de houtzaagmolen De Ster. Die stond fier te draaien toen ik de foto nam. In Jesse's tijd was de oude molen er niet meer, en de herbouwde molen nog niet. Industrieel erfgoed.

Boothstraat

'Door de beperkte aanvoer van zuivel komen veel melkslijters nog slechts om de andere dag aan de deur', zo wordt de foto op p. 24 toegelicht (geen gedigitaliseerde versie van Jesse's foto in het Utrechts Archief helaas). Door geheel andere oorzaken komen er anno 2006 al helemaal geen melkslijters meer aan de deur. Niet meer met een bakfiets (zoals op Jesse's foto), niet met een hondenkar, niet met een gemotoriseerde driewielige wagen, niet meer met een VW-busje (eerst met twee klapdeuren, later met een schuifdeur, zoals de bus van Henk van Brenk uit Groenekan, die melk leverde in 'mijn' buurt in Zeist, toen ik - vooruit dan maar: nog jong was - ; jarenlang op zaterdag melkboer-assistent geweest: losse melk, notablokje, 30 eieren bijeen op een bled (zo zei je dat, maar hoe schrijf je het?), knallende Exota, roze vla in halve-literflesjes, en zo'n geldbuidel aan een riem, ijzeren kratten en dito flessenmandjes, gortepap, rijstepap, taptemelk, bonken boter van weet ik hoeveel kilo voor de poffertjeskraam in het Walkartpark, kratten vol literflessen slagroom voor de keukens van Figi en Hermitage, met koelkasten waar je in kon lopen; aan de kleur van de dop wist je wat er in de fles zat (melk zilver, karnemelk een rode streep, vanillevla geel); die doppen kon je sparen, voor de Zending; maar ook om je fietsspaken vouwen. De dog van de huisarts, Van Loghem, duwde ze met z'n snoet van de melkflessen en likte dan de room eruit. Allemaal sneeuw van vroeger, nou ja, jaren zestig.

Wittevrouwenstraat

'Bij de universiteitsbibliotheek worden de ramen gelapt', staat ter toelichting bij de foto van Jesse op p. 24 (zie het Utrechts Archief nr. 79737 voor een heel andere foto van de toegang tot de UB). Nu niet, dat ramenlappen. En ook de Universiteitsbibliotheek is er niet meer; is nu in een schitterend gebouw op de Uithof te vinden. Alleen de Letterenbibliotheek bevindt zich nog aan de Wittevrouwenstraat/Drift (en lang moge ze daar blijven) als onderdeel van het Letterencomplex, dat in ontwikkeling is.

Citytheater, Voorstraat

Niet Pour le mérite draait er (zie p. 25, Utrechts Archief nr. 77126) maar de homowestern (als ik het genre zo even mag aanduiden) Brokeback Mountain die volgens het AD-Utrechts nieuwsblad drie Oscars won en binnenkort al op DVD komt terwijl de film nog niet uit de bioscopen is (Q.E.D.). Hoeveel verschillen wil je in 60 jaar?

Verder zien we weer een wildgroei aan verkeerssignalen, en: meer bomen. De twee masten op het gebouw zijn zeker winst ten opzichte van die rare sirene; maar het verdonkeremanen van het tegeltableau aan de gevel is het betreuren waard, en al helemaal het verdwijnen van die mooie loze toren van tegels ter afsluiting van de gevel aan de rechter zijde (met daarnaast nog drie ronde ramen). Of is dat alles er nog en staan er alleen maar bomen voor? Al weer zo'n mooi, eigenwijs gebouw.

Trans (en Pausdam, Achter den Dom)

Waar Jesse destijds uit het raam heeft gehangen, weet ik niet (zie p. 33; Utrechts Archief nummer 68558), maar ik mocht van de medewerkers van Alta creatieve marketingcommunicatie (Kromme Nieuwegracht 92–94) vanaf de hoogste etage naar buiten kijken. Vanuit het pand, met andere woorden,

dat op den hoek tusschen twee grachten ligt
aan 't plein dat als een zeester in het zand
zijn schachten uitzendt in de mijn der stad.

Vanuit ditzelfde pand, kon de man, van wie Marsman dat verhaal in 1940 vertelde, ook naar buiten kijken:

rechts ziet zijn raam het krimpende gelid
der smalle bruggen de verbinding slaan
naar feodale deuren - een huizenrij
die met zijn kelders in het water staat -,
links raakt het scherend zoeklicht van zijn blik
den top der boomen die geworteld staan
in de verzakte werven van de gracht;
en als een leege krater ligt het plein
in het zieltogend duister uitgespreid
van 't helsche neonlicht der doode stad.

En recht tegenover zich zou hij dan het gebouw op deze foto zien, waar thans onder andere het Onderwijsinstituut Nederlandse Taal en Cultuur van de Universiteit Utrecht gevestigd is. Laat ik daar nou toevallig werkzaam zijn. Niet vandaag. Vandaag had ik vrij. Gelukkig maar: heel mooi weer, net als toen bij Jesse. En ik kon zo de wereld van Marsman even in.

Stadsschouwburg

Blijft, net als het Stedelijk Gym (eerder in dit album), een mooi en modern gebouw. Vind ik dan. En dat was het in 1942 al helemaal (Jesse, p. 27; het Utrechts Archief nr. 77049). Op het terras dat nu geen terras meer is (dom), weigerde de uitbater van café-restaurant Esplanade, als enige in de Utrechtse horeca, het bordje Verboden voor Joden aan te brengen. Zo kon het ook.
Zonder dat terras, en met die automobielen erbij is het 'chique' er een beetje vanaf. Maar die vrolijk rondrennende rode lichtjes op de nieuwe toneeltoren maken 's avonds erg veel goed. Vind ik.

Lucasbolwerk, Dudokbank

Eerlijk gezegd wist ik niet dat deze bank zo heette; maar echt verrassend is het ook weer niet, zo naast de schouwburg (zie Jesse p. 26 en 103; het Utrechts Archief nr. 83412). Op de dag van de foto geen rustende moeders met kinderwagens (zoals ten tijde van Jesse), maar al wel een enkel ouder stel in de zon en een jonger, wandelend in de dito; ook elders in de stad blijkt het seizoen geopend.

Spoorwegmuseum

In de tijd van Jesse was dit nog Station Maliebaan (p. 67; het Utrechts Archief nr. 76477); en werd het gebruikt voor het wegvoeren van Joden. Iedere keer weer angstaanjagend zo iets te lezen. En onbegrijpelijk.
Maar nu een recent geheel vernieuwd Spoorwegmuseum. Ik ken het alleen in de oude versie; m'n kinderen zijn geloof ik te groot om een bezoek nog te waarderen. Dan word ik toch gewoon later opa?

Stedelijk Gymnasium, Homeruslaan

Leuk, dat het nog steeds 'modern' oogt (vgl. Jesse, p. 53; zie ook het Utrechts Archief nr. 79353). 't Is allemaal wat benepener geworden, lijkt het: meer parkeerplaatsen, asfalt, smallere weg. Maar alweer: bomen erbij.

Nachtegaalstraat-Maliebaan

Helaas geen parallel in het Utrechts Archief kunnen vinden van de foto op p. 73 in het boekje van Jesse (dan maar een andere: 64481, om toch een indruk te geven). Daar is de gevel nog in oude staat; er zat toen 'de Utrechtse vestiging van Nutricia' (p. 106); levensmiddelen op de bon; de etalageruiten waren met houten schotten afgeschermd. Nu een fraaie, aangepaste, maar wat moeilijk in het gebouw passende gevel van Potten & Pannen.

Nachtegaalstraat

Deze had ik nog op de pc staan; een foto uit januari 2006. Parallel aan pagina 79 in het boekje van Jesse (zie ook: Utrechts Archief nr. 64483). Paardenkrachten zijn thans alle ingeblikt. In het pandje op nr. 25 zit anno heden een antiekhandeltje. Op nr. 19 bevindt zich thans Voici Lingerie, met een nieuwe deur; die had de fruit-, delicatessen- en conservenhandel destijds niet daar.

Einde winterstop

Het begint al aan alle kanten te botten. Bijvoorbeeld onze Corylopsis pauciflora in de achtertuin. Het licht breekt weer baan vanachter dikke winterwolken. De stad wordt in het zonnetje gezet, bij tijd en wijle. Ik zal weer in het voetspoor van Jesse treden. Binnenkort.
Inmiddels is de gebruik(er(s))vriendelijkheid van dit plaatjesalbum iets verbeterd: de links naar het Utrechts Archief bieden rechtstreeks de foto's van Jesse in een nieuw venster. Mijn foto's worden groter wanneer je erop klikt. Alles groeit.

Mariaplaats

Bij p. 39 / het Utrechts Archief nr. 63580 (dat de foto dateert op 1943). De foto anno 2006 moet ik overdoen, meer Zadelstraat erop, meer in de zomer, meer om bijna 18.30 uur.
De schoorsteen van de melkfabriek aan het Visschersplein is weg. Melkfabriek, vlakbij de Boterstraat. Over de samenhang der dingen. Mariaplaats, Mariakerk. Maar wat is die Mariaplaats veranderd... Utrecht was, geloof ik, nooit erg goed in pleinen en plaatsen, toen niet (lekker groot, maar kaal), en nu nog steeds niet (volgepropt en opgedirkt met een nep-oude pomp). Maar kijk naar de gevels, daar verandert weinig aan.

Lange Smeestraat, Bartholomeïgasthuis

Bij p. 45 / het Utrechts Archief nr. 77502. Gezellig druk was het daar toen. Beetje leeg nu.
Ik zal overigens, op aanraden van mijn oom Arjen (die zich onledig houdt met het oude Rotterdam op foto's) zorgen voor een helderder beeld; de foto's zijn, zo zei hij, terecht - en zeker als je ze niet vergroot, voeg ik eraan toe - vaak (te) donker. Eens zien wat 'digitale flits' hier kan betekenen (dat was er vroeger niet; Jesse kon gewoonweg beter fotograferen).

Trouwens, het idee voor dit blogje is me, realiseerde ik me pas onlangs, mailend met die oom, mede aangereikt, d'outre tombe, door mijn vader, die als jongeman, vlak na het bombardement foto's heeft gemaakt in zijn woonplaats Rotterdam; die foto's heeft hij in een album verzameld in combinatie met ansichtkaarten van dezelfde plaatsen, gemaakt vóór het bombardement.

Frans Crone schrijft in Utrecht 1942 dat Jesse zijn foto-opdracht te danken had 'aan de gemeentearchivaris van Utrecht, mr J.W.C. van Campen. Met het bombardement van Rotterdam nog vers in het geheugen, was deze er veel aan gelegen de stad [i.e. Utrecht] te laten fotograferen voordat het te laat zou zijn.' (p. 5)

Geertekerkhof (2)

Bij p. 46 / het Utrechts Archief nr. 60279. Er staat een container in het zicht, voor de plek waar eerder het brandspuitenhuisje stond, met op de muur gekrast 'Leven de de koningin' (de spelling was toen ook al wel geregeld maar er werd toen ook al van die regels afgeweken) en 'OZO' oftewel: Oranje Zal Overwinnen, wat nog niets met voetbal te maken had en Q.E.D. Ook al is Jesse's foto opgenomen in het boekje waar dit hele blogje door begon, en dat als de titel heeft: Utrecht 1942, het digitale Utrechts Archief dateert de foto op 1944 (de sfeer is echter als je het mij vraagt nog 19e eeuws).

Geertekerkhof

Bij p. 47 / het Utrechts Archief nr. 81230. Het brandspuitenhuisje is weg, de auto's zijn erbij gekomen. Het doorkijkje achter het koor langs naar de Springweg heet 'het keelgat' (blijkens de toelichting op p. 104 van het boekje met Jesse's foto's). Het Utrechts Archief dateert deze foto op 1942, conform de titel van het boekje. Anno 2006 weet men hier aan het begrip 'autokerkhof' een geheel nieuwe invulling te geven.